'We spelen met vuur'

Koert van Mensvoort

Koert van Mensvoort is oprichter van het Next Nature Network. Hij is multimediaal kunstenaar, filosoof en university fellow aan de Technische Universiteit Eindhoven.

Interview door Vries Strookman

Virtuele werelden, internet-of-things, artificial intelligence; we worden inmiddels zo omringd door technologie dat het voor ons een 'nieuwe natuur' wordt. Een wat abstracte term voor een ontwikkeling die al een stuk dichterbij is dan we denken: denk bijvoorbeeld aan de mobiele telefoon als verlengstuk van ons lichaam, robots die operaties uitvoeren en drones die stropers opsporen. Next Nature Network is gevestigd op het Marineterrein, en wordt in de hele wereld gevraagd om installaties en verhalen te maken die de mogelijkheden van technologie voor de mens illustreren.

Vries Strookman (Marineterrein) praat met Koert van Mensvoort (Next Nature Network) over de toekomst van de mens en de invloed van robotisering in ons dagelijks leven, aan de hand van 3 fragmenten uit de film Blade Runner.

November 2019 is de maand waarin de sciencefiction klassieker Blade Runner (1982) zich afspeelt.

Nu we in de toekomst van dat verleden leven, werpt de community van Marineterrein Amsterdam deze maand opnieuw een blik vooruit aan de hand van de thema's uit Blade Runner.

Klik hier voor eerder verschenen artikelen in deze serie.

Fragment 1 - bevat de beroemde sterfscène van replicant Roy Batty, gespeeld door Rutger Hauer.

Hoe gaat het met de mens?

“We staan op een kruispunt in onze relatie met technologie. Er is geen toekomst meer voor de mensen voor te stellen zonder technologie. Dat lijkt iets van nu, maar dat is op zichzelf niets nieuws; al sinds het begin van ons bestaan zijn we technologische wezens. Dat begon met een vuistbijl of het beheersen van vuur; andere dieren doen dat niet. Juist door het manipuleren van onze omgeving, zijn we mens geworden, zijn we ons gaan onderscheiden van andere levende wezens. We co-evolueren eigenlijk met technologie.

Maar, niet elke technologische verandering is ook een innovatie. Onze overgrootouders hebben fantastische innovaties zoals vliegtuigen, film, penicilline meegemaakt. En wij het ontstaan van internet en mobiele telefonie. De aanname is vaak dat door exponentiële groei van technologie er op alle fronten innovaties ontstaan. We krijgen inmiddels iedere lente een nieuwe mobiele telefoon, maar die is helemaal niet innovatief. We moeten juist ook kijken naar innovaties die ons als mens verder brengen, die een positief effect hebben op de aarde.”

Dus eigenlijk gaat het wel goed?

“Ik vind het een wonder dat we zover gekomen zijn. Dankzij onze inventiviteit zijn we een dominante soort geworden, maar met iedere nieuwe uitvinding spelen we ook altijd met vuur. We hebben onze hele omgeving al naar onze hand gezet. Inmiddels zijn we ook zover dat we onszelf kunnen upgraden en modificeren, daar wordt in Blade Runner ook op gezinspeeld.

Robots zien er echter anders uit dan in Hollywoodfilms, waar ze op mensen lijken en ons overbodig komen maken. Dat is een verkeerd beeld. Ik denk dat robots een structuur vormen die om ons heen groeit. Denk aan de mobiele telefoon, die een verlengstuk van ons lichaam is geworden. Of artificial intelligence, dat is al overal om ons heen. Zo ontstaat een soort nieuw brein om ons heen, dat ons programmeert en ons gedrag stuurt.”

Fragment 2 - De scène waarin de ‘replicant’ zijn maker ontmoet.

Worden robots belangrijker dan mensen in de toekomst?

“Je voelt in dit fragment dat de creator van de robot iets heeft gemaakt dat hij niet beheerst omdat hij dingen niet heeft voorzien. Dat is wel een situatie waar we, nu wel in zitten. We zijn ooit begonnen met technologie om natuurkrachten naar onze hand te zetten, maar nu zijn de technologieën die we maken zo onvoorspelbaar, complex en autonoom dat het eigenlijk een natuurkracht op zichzelf is geworden, die we ook weer moeten gaan domesticeren net als we eerder deden met de natuur. Nieuwe technologie levert voordelen op maar ook risico’s. Telkens als we iets nieuws bedenken, zijn er ook consequenties die we niet hebben kunnen overzien.”

Staan onze banen op de tocht door nieuwe technologie?

“We zien dat steeds als een strijd tussen de mens en de computer, maar wij hebben iets anders te bieden. En computer kan supersnel rekenen en door enorme hoeveelheden data zoeken, zonder moe te worden, of afgeleid te worden door emoties. Maar wij mensen hebben alledaagse kennis, we kunnen omgaan met dubbelzinnigheid en vaagheid, we kunnen improviseren, zijn creatief, we hebben emotionele intelligentie.

Dat zijn skills die voor ons als mens belangrijker worden. Zo zou het kunnen dat een verpleger in de toekomst meer gaat verdienen dan een chirurg. We hebben nu al de Da Vinci robot die heel precies een operatie uit kan voeren. Maar na die operatie willen we een verpleger aan ons bed die empathisch is en menselijk contact biedt. Dat is iets wat robots per definitie niet kunnen.”

Kunnen we met technologie de klimaatproblematiek oplossen?

“Een project waar we zelf aan werken is de ecomunt. Die verdien je met positief duurzaam gedrag en kun je ook uitgeven in een duurzame economie. Het is een droom van mij om dat de komende decennia tot een werkelijkheid te maken. De ecomunt gaat over het balanceren van economie en biologie.

Want waarom is klimaatverandering nu nog zo’n moeilijk probleem? Omdat er bedrijven zijn die harde belangen hebben om geld te verdienen met een heel ander soort gedrag. Vanuit de Next Nature filosofie zien we die bedrijven als nieuwe dieren, met een heel ander metabolisme dan biologische wezens. Ze voeden met olie en geld. Voor die bedrijven is het niet erg dat er minder frisse lucht is of dat de zeespiegel stijgt. Voor ons als mens is dat wel belangrijk.

Je kunt je dan ook afvragen of de mens nog wel de dominante soort is, als we met die grote bedrijven een soort superstructuren hebben gecreëerd met een eigen levensbehoefte hebben die helemaal niet in lijn is met de levensbehoefte van biologische wezens. Als je het nou hebt over robotisering, dan zou je die bedrijven kunnen je zien als kunstmatige intelligentie waar we nu al midden in zitten.”

Fragment 3 - Replicant ontmoet ‘blade runner’

Gaat de natuur ons nog een lesje leren?

“Technologie kun je ook voor positieve dingen toepassen, denk aan drones die stropers opsporen. Daarom ben ik ook optimistisch, daar liggen nog gigantische mogelijkheden. Het kan zijn dat we de aarde onleefbaar maken, voor alles soorten, ook onszelf. Het zou toch wel ontzettend stom zijn als we onszelf dat aandoen. Ik ben voor een aarde waar de mensen het goed heeft samen met alle andere soorten, maar ook met die nieuwe technologische soorten.

“We spelen met vuur, dat geeft ons nieuwe mogelijkheden maar ook nieuwe gevaren. Ik weet niet of het goed af gaat lopen maar ik ben nog hoopvol. Het nachtmerrie scenario is dat wij het schoothondje worden van technologie. Het droomscenario is dat technologie onze menselijkheid vergroot, ons ondersteunt in onze zwaktes en onze dromen helpt te verwezenlijken. Dat wij als mens nog gaan veranderen is een ding dat zeker is. Als iemand uit de middeleeuwen hier nu zou rondlopen, zou die ook denken ‘ben ik nog op aarde?’ Wij zijn niet het eindpunt van de evolutie, dat is een proces dat doorgaat. Wij kunnen nu keuzes maken om dat proces een goede kant op te sturen.”